|
خلاصه
نظريه هاي كارشناسي و پيشنهادي بنياد بعثت و اداره كل دفتر مهندسي و
عمران سازمان اوقاف و امور خيريه
الف )
بنیاد بعثت و پیشنهاد خاص
در اين مجموعه با پرداختن
به موضوع اصلي طراحي مسجد مطالب به صورت مختصر و مفيد جهت استفاده
علاقمندان عرضه شده است و در آن اشاره شده است به عملكرد و عناصر تشكيل
دهنده ساختمان مسجد و در نهايت همه اطلاعات خود را در جدولي با عنوان
اصول و ضوابط طراحي مسجد جمع بندي و به اتمام رسانده است كه براي
علاقمندان به موضوع مسجد بسيار مفيد مي باشد .
مطالعه و بررسي مساجد
عنوان شده نشان مي دهد كه سليقه هاي متفاوت حاكم بر پروژه ها ، ما را
به شيوه و روش واحدي نمي رساند . هر كدام از پروژه ها روش بيان معماري
خاص خودش را دارد . انتظار مي رفت در صورت وجوب الزاماتي كه هم در
عملكرد و هم در معماري فضاي داخلي و هم در معماري فضاي بيروني و عناصر
نمادين مسجد مثل سردر ، گنبد ، مناره ، محراب و .. اعم از نوع مصالح
مصرفي و نوع الحاقات تزئيني كه به فضاي معماري مسجد روح مي بخشد
تعاريفي كلي و در يك چهارچوب منظم از طرف كارفرما براي مشاورين تعريف
مي شد . به صورتیکه همه پروژه ها در عین آرادی عمل و اعمال سلیقه های
متفاوت به یک بیان واحد می رسیدند و بیننده با مشاهده هر کدام ار آنها
نشانی از دیگری را پیدا می کرد .
در عین حال عدم تعریف این مبانی نظیر ارتفاع شبستان ، تناسبات محراب ،
نوع تزئینات در سردر ها ، گنبد ، مناره ها نشانگر این موضوع می باشد ،
صحت این مسئله را تشدید کرده است که میشد با تعریف مناسب و انتقال آن
به اکیپ های کاری و مراقبت در بکار گیری آنها به نتیجه مناسبی دست یافت
. در داخل پروژه های معرفی شده کارهای موفقی نیز وجود دارند و بسیار
مناسب به مسائل عنوان شده توجه داشته اند ولی بیشتر آنها بدون توجه به
ارزش های معماری بومی و سنتی و مردم واری کار را به اتمام رسانده اند .
این ضعف در بدنه سازی های داخلی و بیرونی ، شکل پنجره ها ، کاشیکاری ها
، گنبد و مناره ها بسیار مشهود است به صورتی که تداعی می کند، پروژه
مسجد در زمینه طراحی و اجرا از استاد کار سنتی کمک گرفته و تاثیر
پذیرفته است تا از یک گروه کارشناسی مسجد ، اصولا در معماری مساجد
ساخته شده معاصر در شهر ها ، کمتر نشانی از اصول اولیه معماری بومی و
سنتی مربوط به مساجد یافت می شود لذا ضمن استفاده از افراد اهل فن و با
تجربه توصیه می گردد مبنای طرح توسط سازمان مربوطه بشرح ذیل تعریف می
شود :
1- جهت گیری
ساختمان
2- ارتفاع از زمین
3- کاربری های مجموعه
4- سلسله مراتب حرکتی و عمکردی
5- مصالح بیرون مجموعه
6- مصالح داخل مجموعه
7- فرم و رنگ پنجره ها و نرده ها و شبکه ها
8- تعریف خصوصیات
عناصری چون گنبد،مناره،سردر،کتیبه ها و
عناصر تاثیر گذار
دیگر
9- نوع الحاقات تزئینی و توجه به تناسبات و کیفیت آنها به طور
مثال نوع خط و نقوش
اسلیمی و ترکیب رنگ ها و بهره برداری از نور پردازی های طبیعی و
مصنوعی و ...
10- توجه به فرهنگ و معماری بومی منطقه
11- توجه به تناسبات داخلی فضا و ارتفاعات
و در نهایت کار اجرا مسجد را نیز به کننده و استادکار خودش باید سپرد که در
نوع خود کار بسیار تخصصی می باشد .
*** پیشنهاد خاص
کتاب خانه های آسمانی کار زیبا و گزارشی خوب از فعالیت وزارت مسکن و شهرسازی
در بخش بنای مساجد در شهرهای جدید بود . در
فوق نظرات کارشناسی
آقایان مهندسین است
1- آنچه لازم است وزارت مسکن به خصوص در شهرها و مناطق جدید انجام دهد و لازم
است این تفکر را خیلی جدی گرفته شود و مقدم بر همه امور تلقی گردد ،
مکان یابی مساجد به شکل علمی و معقول است .
ما باید بین مساجد جامع ، مساجد شهر و مسجد محله تفکیک قائل شویم و به
فراخور هر کدام ، طراحی مخصوصی داشته باشیم . مسجد ، روح محله های ماست
. اگر مسجد در محله ای نباشد ، معنویت ، علم ، اخلاق و دین ضعیف می
ماند و در جامعه اسلامی هم این روش به هیچ وجه توجیه ندارد .
2- لازم است نقشه ای تیپ برای نقاط مختلف کشور با تعریف های خاص خود به فرم
های مختلف طراحی شود تا به صورت رایگان در اختیار متقاضیان قرار گیرد .
در این راستا ، از کار کارشناسان امر مشاوره های رایگان هم داشته باشند
که به تدریج ، ساخت مساجد شکل معماری صحیح خود را پیدا کند ، همچنین
مصالح ساختمانی را هم تعریف شود که از اسراف کاری و هزینه های سنگین
نیز جلوگیری گردد .
3- مسئل معماری مساجد که در طول تاریخ یکی از ارزش های بزرگ میراث فرهنگی و
هویتی ما را تشکیل می دهد ، باید مورد توجه بیشتر قرار گیرد و جهت گیری
وزارت مسکن و شهرسازی به سوی تدوین معماری خاص جمهوری اسلامی باشد ، تا
هویت اسلامی ما را با مسائل معماری گذشته و تکنولوژی و معماری جدید ،
همراه ایده های نو به اضافه ارزش های اسلامی مد نظر قرار گیرد . همچنین
یک تفسیری بنیادین بر اساس اصول علمی ایجاد شود . مثلا در کاشیکاری و
رنگ هایی که تا به حال انجام گرفته تجدید نظر گردد و از دیگر مواردی که
وجود آمده مثل سرامیک و همچنین سنگ کاری معرق و غیره نیز استفاده شود .
4- پیشنهادی هم راجع به معماران جهان اسلام دارم که
آنها را اعم از پیشینیان و حال معرفی کنیم همین طور نوع کار آنها را
نیز مشخص نمائیم و معرفی نموده و تمام اطلاعات را در سایت ها و مجامع
بین المللی به شکل وسیعی مطرح سازیم . معماران ما باید در ساخت مساجد
در جهان اسلام مطرح شوند و حتی پیمان های ساخت مساجد به معماران ما
واگذار گردد . چنین حضوری از ابعاد مختلف برای ما توجیه دارد و ارزشمند
است
ب) سازمان اوقاف
یکی از شاخه های اصلی معماری ما چه در گذشته به طور اخص و چه در زمان حال
معماری مذهبی می باشد که این موضوع به دلیل علاقه وافر مردم ما از آغاز
اسلام تا کنون پیشرفت ها و ابداعات کم نظیری را باعث شده است .
مساجد جامع فهرج ، نایین و تاریخانه دامغان از جمله قدیمی ترین مساجد صدر
اسلام تا قرن دوم می باشد که تاثیر معماری اشکانی و ساسانی نیز در آنها
نمود دارد که این امر یعنی ساخت مساجد در دوره سلجوقی و صفویه بسیار
اعتلا پیدا نمود و با اضافه شدن تجربیات معماران و انجام سایر تزئینات
به اوج هنر خود رسیده است . در واقع معماران گذشته تمامی هنر و دقت
خویش را در این گونه اماکن صرف نمودند تا اکنون شاهد گوشه ای از هنر
نمایی ایشان باشیم .
و اما در خصوص کتاب خانه های آسمانی که مشتمل بر نمونه هایی از مساجد معاصر
ایران و برخی کشورها که ساخته شده توسط وزارت مسکن و شهرسازی می
باشد نکات ذیل در جهت تحلیل و نقد مساجد مزبور بصورت
خلاصه ارائه می گردد
عناصری در معماری مذهبی ما به صورت کاملا تعریف شده وجود دارد که عدول از
آنها باعث از بین رفتن فضای مذهبی شده و در واقع بایستی گفت نوآوری در
معماری مساجد ما در نوع مصالح و چرخش های پلان ( با توجه به زمین های
محدود ) باید صورت پذیرد و بدعت در نوع قوس ، مناره و گنبد به لحاظ
شکلی ، تزئینات وابسته به معماری و فرم و فضا نتیجه ای جز خسران و از
بین رفتن پیشینه پر ارزشمان ندارد . در ادامه ضمن تشکر و قدردانی از
دست اندرکاران وزارت مسکن و شهرسازی به بررسی نکات اشاره شده شرح
ذیل پرداخته می شود.
1-
فرم و فضا در مسجد همگن با المان ها و شاخصه های معماری اسلامی باشد .
2- ورودی جزء مهم مسجد می
باشد و بایستی طوری طراحی گردد که کشش و جاذبه به داخل مسجد و شاخص
بودن آن و معرفی کننده فضا باشد ، همچنین رعایت تناسب مقیاس ( ابعاد
انسانی ) و ... الزامی است .
3- مسئله اقلیم
منطقه مهم و قابل توجه است و علاوه بر همخوانی طراحی معماری
که به خوبی فضای مسجد را
تداعی کند
از مصالح بکار رفته در نما
بایستی مقاوم در مقابل حرارت و برودت باشد.
4- تزئینات و نما سازی
داخل و خارج و کاشیکاری ها با مصالح زیر کار آن همپوشانی داشته باشد .
5- گنبد و گلدسته از معدود
عناصری است که می توان از بعد بصری پی به وجود یک بنای خاص و مذهبی برد
اما متاسفانه در این بخش ضعیف عمل شده و استفاده از فرم های نا متجانس
و نا مانوس در بین برخی معماران و طراحان باب شده که همین مسئله در به
اضمحلال کشاندن معماری مذهبی ما نقش دارد و گلدسته و گنبد بعضی از
مساجد اجرا شده در این شمول است .
توصیه می شود چنانچه
طراحان و معماران از این المان ها استفاده می نمایند و با توجه به
گذشته پر افتخار ما در این زمینه با الهام از مساجد با ارزش تاریخی و
قدیمی استفاده نمایند و نوآوری بایستی همگون با سایر قسمت ها
انجام شود
6- در طراحی ترکیب سبک های
مختلف معماری مثل سبک عربی – ترکی – بغدادی و ترکیب آن با معماری
بومی ما که در برخی موارد ناشیانه هم انجام می شود لطمه
به معماری
می زند و بهتر است از تمام
فرم ها و قوس های به سبک معماری داخلی خودمان ( سبک خراسانی – اصفهانی
- ... ) استفاده شود تا اصالت معماری بومی بیشتر حفظ شود .
در خاتمه مطالب ذیل بطور
خلاصه وار ذکر شده است و نتیجه گیری کلی
است .
*
در مورد هر مسجد توضیح کلی داده شده است و نقاط
ضعف و قوت هر طرح با توجه به شکل و حجم آن تا حدودی بیان شده است ولی
بهتر بود به صورت گسترده تری به آن پرداخته می شد .
*
بهتر بود در اجرای تزئینات مختلف بنا در هنگام
ساخت و اجرا با تصویر هایی در معرض دید قرار می گرفت .
*
برخی مساجد فاقد نقشه های اجرایی کامل می باشد
که بنابراین جهت دانشجویان و محققین بلا استفاده می باشد .
* البته شایان ذکر
است چندین مجموعه ارزشمند در میان مساجد معرفی شده است که جای تعمق و
ملاحظه بیشتر دارد و در هر صورت گرداوری چنین مجموعه ای نیز جهت
استفاده دانشجویان ، محققین و طراحان بسیار جالب و منحصر به فرد می
باشد و سازندگان مساجد و طراحان می توانند با الگو گرفتن از المان ها و
برخی فرم های اشاره شده استفاده های شایانی ببرند.
|
